संस्कृत व्याकरण सर्वनाम: परिभाषा, भेद, उदाहरण एवं प्रयोग
सर्वनाम
सर्व, विश्व, उभ, उभय, तद्, यद्, इदम्, अदस्, किम्, युष्मद्, अस्मद् इत्यादि सर्वादिगणीय शब्द सर्वनाम कहलाते हैं। युष्मद्, अस्मद्, तद्, इदम् आदि सर्वनाम शब्दों में सम्बोधन नहीं होता । नीचे कुछ सर्वनाम शब्दों के रूप दिए जा रहे हैं।
युष्मद् [तू]
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा त्वम् युवाम् यूयम्
द्वितीया त्वाम्, त्वया युवाम्, वाम् युष्मान्, वः
तृतीया त्वया युवाभ्याम् युष्माभिः
चतुर्थी तुभ्यम्, ते युवाभ्याम्, वाम् युष्मभ्यम्, वः
पञ्चमी त्वत् युवाभ्याम् युष्मत्
षष्ठी तव, ते युवयोः, वाम् युष्माकम्, वः
सप्तमी त्वयि युवयोः युष्मासु
अस्मद् [मैं]
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा अहम् आवाम् वयम्
द्वितीया माम्, मा आवाम्, नौ अस्मान्, नः
तृतीया मया आवाभ्याम् अस्माभिः
चतुर्थी मह्यम्, मे आवाभ्याम्, नौ अस्मभ्यम्, नः
पञ्चमी मत् आवाभ्याम् अस्मत्
षष्ठी मम, मे आवयोः, नौ अस्माकम्, नः
सप्तमी मयि आवयोः अस्मासु
'तद्' [वह] (पुंल्लिंग)
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा सः तौ ते
द्वितीया तम् तौ तान्
तृतीया तेन ताभ्याम् तैः
चतुर्थी तस्मै ताभ्याम् तेभ्यः
पञ्चमी तस्मात् ताभ्याम् तेभ्यः
षष्ठी तस्य तयोः तेषाम्
सप्तमी तस्मिन् तयोः तेषु
‘तद्’ (स्त्रीलिंग)
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा सा ते ताः
द्वितीया ताम् ते ताः
तृतीया तया ताभ्याम् ताभिः
चतुर्थी तस्यै ताभ्याम् ताभ्यः
पञ्चमी तस्याः ताभ्याम् ताभ्यः
षष्ठी तस्याः तयोः तासाम्
सप्तमी तस्याम् तयोः तासु
'तद्' (नपुंसकलिंग)
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा तत् ते तानि
द्वितीया तत् ते तानि
शेष सभी विभक्तियों के रूप पुँल्लिंग 'तद्' शब्द के समान होंगे। यथा— तेन, ताभ्याम्, तैः आदि
अनुवाद
(मध्यम पुरुष एवं उत्तम पुरुष से सम्बद्ध)
तुम क्या पढ़ते हो ? — त्वम् किं पठसि ?
तुम वहाँ घूमते हो— त्वम् तत्र भ्रमसि।
तुम दोनों क्या खाते हो ? — युवाम् किं खादथः ?
तुम दोनों वहाँ लिखते हो — युवाम् तत्र लिखथः ।
क्या तुमलोग घूमते हो ? — किं यूयम् भ्रमथ ?
तुमलोग कहाँ जाते हो ? — यूयम् कुत्र गच्छथ ?
मैं नहीं पढ़ता हूँ — अहम् न पठामि ।
मैं यहाँ खाता हूँ— अहम् अत्र खादामि।
हम दोनों नहीं लिखते हैं— आवाम् न लिखावः ।
हम दोनों पढ़ते हैं— आवाम् पठावः ।
संख्यावाचक एकवचनान्त 'एक'
पुँल्लिंग स्त्रीलिंग नपुंसकलिंग
प्रथमा एकः एका एकम्
द्वितीया एकम् एकाम् एकम्
तृतीया एकेन एकया एकेन
चतुर्थी एकस्मै एकस्यै एकस्मै
पञ्चमी एकस्मात् एकस्याः एकस्मात्
षष्ठी एकस्य एकस्याः एकस्य
सप्तमी एकस्मिन् एकस्याम् एकस्मिन्
अनुवाद
एक लड़का दौड़ता है— एकः बालकः धावति।
एक लड़की पढ़ती है— एका बालिका पठति ।
एक फल है— एकम् फलम् अस्ति।
एक बकरी चरती है— एका अजा चरति ।
एक हरा पत्ता है— एकम् हरितम् पत्रम् अस्ति।
एक विद्यालय में छात्र नहीं हैं — एकस्मिन् विद्यालये छात्राः न सन्ति ।
हमलोग यहाँ खाते हैं— वयम् अत्र खादामः ।
हमलोग घर नहीं जाते हैं— वयम् गृहं न गच्छामः।
यहाँ एक फूल है— अत्र एकं पुष्पं अस्ति।
अभ्यास
1. संस्कृत में अनुवाद करें—
तुम कहाँ घूमते हो? क्या तुम नहीं पढ़ते हो? मैं रोटी खाता हूँ। मैं रामायण नहीं पढ़ता हूँ। क्या तुम दोनों पत्र लिखते हो? तुम दोनों वहाँ भात खाते हो। हम दोनों लिखते हैं। हम दोनों पत्रिका पढ़ते हैं । तुमलोग घर जाते हो। क्या तुमलोग नहीं घूमते हो? हमलोग नहीं खाते हैं। क्या हमलोग मुंगेर जाते हैं? एक (एका) लड़की जाती है। एक (एकः) लड़का पढ़ता है।
क्रिया-संकेत—
(तुम) पढ़ते हो — पठसि
(तुम) घूमते हो — भ्रमसि
(तुम दोनों) खाते हो— खादथः
(तुमलोग) लिखते हो— लिखथ
(तुमलोग ) घूमते हो — भ्रमथ
(तुमलोग ) जाते हो — गच्छथ
(मैं) पढ़ता हूँ — पठामि
(मैं) खाता हूँ—खादामि
(हम दोनों) लिखते हैं— लिखावः
(हम दोनों ) पढ़ते हैं— पठावः
(हमलोग) खाते हैं — खादामः
(हमलोग ) जाते हैं— गच्छामः
शब्द-संकेत—
रोटी — रोटिकाम्, भात — ओदनम्, भक्तम्, घर — गृहम्, खेत — क्षेत्रम्, पत्र — पत्रम्, पत्रिका — पत्रिकाम्, रामायण — रामायणम्, मुंगेर — मुद्गलपुरम्
2. निम्नलिखित शब्दों के चतुर्थी, षष्ठी और सप्तमी के एकवचन में रूप लिखें। मुनि, नदी, लता, पति, फल, अस्मद्, तद् (तीनों लिंगो में), युष्मद्
3. निम्नलिखित शब्दों को शुद्ध कर लिखें।
देवेभिः, साधुस्य, लतात्, नदीन्, मत्यः, भूपत्या, दातानाम्, फलाः, वारिम्, युष्मदान्, अस्मद्सु
4. निम्नलिखित वाक्यों में जो शुद्ध हों उनपर √ लगाएँ ।
बालकाः पठति — बालकाः पठन्ति । अश्वौ धावन्ति — अश्वौ धावतः । हरिस्य भ्राता गच्छति—हरेः भ्राता गच्छति। पाणौ फलम् अस्ति — पाणे फलः अस्ति । नदौ मत्स्याः अस्ति — नद्याम् मत्स्याः सन्ति । कृष्णः अजा क्षेत्रे चरन्ति - कृष्णा अजा क्षेत्रे चरति । तत्र फलाः सन्ति–तत्र फलानि सन्ति । अहम् रामायणम् पठामि – अहम् रामायणम् पठति। त्वम् पाठः रटति-त्वम् पाठं रटसि । सेनापत्युः पार्श्वे शस्त्रः अस्ति — सेनापतेः पार्श्वे शस्त्रम् | अस्ति। बालिकायाः तीक्ष्णा मतिः भवति — बालिकास्य तीक्ष्णः मति भवति । तस्य कूपे मधुरः जलः अस्ति—तस्मिन् कूपे मधुरं जलम् अस्ति।
5. निम्नलिखित शब्द-रूपों में जो सही हों उनपर √ लगाएँ ।
छात्रे – छात्रेस्मिन्, साधुस्य – साधोः, नदिना— नद्या, लताः - लतान्, सखायम्सखिनम्, पत्रान्— पत्राणि, देवोः – देवयोः, मुनेः – मुनिस्य, दातुः — दातास्य, मतौ — मती, मम् — मम, तव — त्वमस्य, युष्मभ्यम् — युवभ्यम्, मत्या — मतिना
6. कोष्ठ में दिए गए दो शब्दों में से किसी एक युक्तिसंगत शब्द के द्वारा रिक्त स्थानों की पूर्ति करें—
विद्यालये .......पठन्ति (बालकाः, वयम् ) । क्षेत्रे ........स्तः (कुक्कुराः, कुक्कुरौ) लतायाम्......... सन्ति (पुष्पाम्, पुष्पाणि) । अहम् साहित्यं ........ (पठति, पठामि) । जले ........ विकसति (कमलः, कमलं)। त्वम् पुस्तकम् ........ ( पठसि, पठति ) । श्यामः ........ खादति (रोटिकां, रोटिकौ)। एकः ........ आसीत् (नृपः, नृपाः)। फलं ....... खादसि (अहम्, त्वम्) ।
***
