स्त्री-प्रत्यय – संस्कृत व्याकरण में नियम, भेद और उदाहरण सहित
स्त्री-प्रत्यय
पुँल्लिंग या नपुंसकलिंग शब्दों से स्त्रीलिंग बनाने के लिए जिन प्रत्ययों का प्रयोग होता है, वे स्त्री-प्रत्यय कहलाते हैं। जैसे— (पुं०) 'अश्व' का 'अश्वा' और (नपुं०) 'हिमम्' का ‘हिमानी’। यहाँ ‘अश्व' में 'टाप्' (आ) प्रत्यय तथा 'हिम' में 'आनुक्' (आन) का आगम होकर ‘ङीष्’ (ई) प्रत्यय लगने से 'हिमानी' सम्पन्न हुआ। आठ प्रमुख स्त्री-प्रत्यय हैंटाप्, डाप्, चाप् (आ), ङीप्, ङीष्, ङीन् (ई), ऊङ् (ऊ) तथा ति । नीचे इन प्रत्ययों से सम्पन्न कुछ उदाहरण दिए जा रहे हैं।
बाल — बाला
अश्व — अश्वा
मूर्ख — मूर्खा
वत्स — वत्सा
ज्येष्ठ — ज्येष्ठा
कोकिल — कोकिला
मध्यम — मध्यमा
प्रथम — प्रथमा
उत्तम — उत्तमा
कृपण — कृपणा
सरल — सरला
अचल — अचला
क्षत्रिय — क्षत्रिया
वैश्य — वैश्या
सभ्य — सभ्या
गोप— गोपी
किशोर — किशोरी
गौर — गौरी
कुमार — कुमारी
तरुण — तरुणी
सुन्दर — सुन्दरी
नद — नदी
तट — तटी
नट — नटी
मृग — मृगी
सिंह — सिंही
गायक — गायिका
याचक — याचिका
लेखक — लेखिका
पाचक — पाचिका
नायक — नायिका
शिक्षक — शिक्षिका
बोधक — बोधिका
बालक — बालिका
अध्यापक — अध्यापिका
पाठक — पाठिका
पशुपालक — पशुपालिका
विधायक — विधायिका
कार्यपालक — कार्यपालिका
सेवक — सेविका
कारक — कारिका
विद्वस् (विद्वान् ) — विदुषी
श्रीमत् (श्रीमान्) — श्रीमती
भगवत् (भगवान्) — भगवती
गुणिन् (गुणी ) — गुणिनी
तपस्विन् (तपस्वी) — तपस्विनी
मत्स्य — मत्सी
मनुष्य — मनुषी
पति — पत्नी
दातृ (दाता) — दात्री
राजन् (राजा) — राज्ञी
श्वन् — शुनी (कुतिया)
नर — नारी
पितामह — पितामही
मातामह — मातामही
निशाचर — निशाचरी
नेतृ (नेता) — नेत्री
बलिन् (बली) — बलिनी
मन्त्रिण् (मंत्री) — मन्त्रिणी
अभिनेतृ (अभिनेता) — अभिनेत्री
कुछ और स्त्री - प्रत्ययान्त शब्द—
इन्द्र — इन्द्राणी । भव — भवानी । रुद्र — रुद्राणी |
हिम — हिमानी । अरण्य — अरण्यानी ।
गुरु — गुर्वी, गुरुः । मृदु — मृद्वी, मृदुः ।
साधु — साध्वी, साधुः ।
शूद्र — शूद्री (पत्नी अर्थ में), शूद्रा (जाति अर्थ में) ।
आचार्य — आचार्यानी ( पत्नी अर्थ में), आचार्या (अध्यापिका अर्थ में) ।
सूर्य — सूर्या, सूरी (सूर्य की मानुषी पत्नी — कुन्ती ) ।
श्वसुर — श्वश्रूः (सास) । युवन् — युवतिः ।
अभ्यास
1. निम्नलिखित शब्दों का स्त्री-प्रत्ययान्त रूप बताएँ ।
मूर्ख, किशोर, अध्यापक, सभ्य, विधायक, सिंह, श्रीमत्
2. निम्नलिखित शब्दों का स्त्री - प्रत्ययान्त रूप बताएँ ।
विद्वस्, मत्स्य, दातृ, निशाचर, पति, श्वन्, तपस्विन्
3. निम्नलिखित स्त्री - प्रत्ययान्त शब्दों का पुल्लिंग रूप बताएँ ।
साध्वी, हिमानी, गुर्वी, श्वश्रू, भवानी
***