शब्द-रूपावली: संपूर्ण नियम, रूप, उदाहरण एवं आसान व्याख्या
शब्द-रूपावली
विभिन्न शब्दों के रूप
'गो' (गाय) – स्त्रीलिंग
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा गौः गावौ गावः
द्वितीया गाम् गावौ गा:
तृतीया गवा गोभ्याम् गोभिः
चतुर्थी गवे गोभ्याम् गोभ्यः
पञ्चमी गोः गोभ्याम् गोभ्यः
षष्ठी गोः गवोः गवाम्
सप्तमी गवि गवोः गोषु
सम्बोधन गौ गावौ गाव:
'वधू' (बहू) — स्त्रीलिंग
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा वधूः वध्वौ वध्वः
द्वितीया वधूम् वध्वौ वधूः
तृतीया वध्वा वधूभ्याम् वधुभिः
चतुर्थी वध्वै वधूभ्याम् वधूभ्यः
पञ्चमी वध्वाः वधूभ्याम् वधूभ्यः
षष्ठी वध्वाः वध्वोः वधूनाम्
सप्तमी वध्वाम् वध्वोः वधूषु
सम्बोधन वधु वध्वौ वध्वः
तनू, प्रसू, चमू (सेना) आदि शब्दों के रूप 'वधू' की तरह चलेंगे।
'नौ' (नाव)
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा नौः नावौ नावः
द्वितीया नावम् नावौ नावः
तृतीया नावा नौभ्याम् नौभिः
चतुर्थी नावे नौभ्याम् नौभ्यः
पञ्चमी नाव: नौभ्याम् नौभ्यः
षष्ठी नाव: नावोः नावाम्
सप्तमी नावि नावोः नौषु
सम्बोधन नौः नावौ नाव:
'जाग्रत्' (जागता हुआ)
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा जाग्रत् जाग्रतौ जाग्रतः
द्वितीया जाग्रतम् जाग्रतौ जाग्रतः
तृतीया जाग्रता जाग्रद्भ्याम् जाग्रद्भिः
चतुर्थी जाग्रते जाग्रद्भ्याम् जाग्रद्भ्यः
पञ्चमी जाग्रतः जाग्रद्भ्याम् जाग्रद्भ्यः
षष्ठी जाग्रतः जाग्रतोः जाग्रताम्
सप्तमी जाग्रति जाग्रतोः जाग्रत्सु
सम्बोधन जाग्रत् जाग्रतौ जाग्रतः
शासत् (शासन करता हुआ), चकासत् (चमकता हुआ) आदि शब्दों के रूप 'जाग्रत्' के समान होते हैं।
'चन्द्रमस्' (चन्द्रमा)
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा चन्द्रमा चन्द्रमसौ चन्द्रमसः
द्वितीया चन्द्रमसम् चन्द्रमसौ चन्द्रमसः
तृतीया चन्द्रमसा चन्द्रमसोभ्याम् चन्द्रमसोभिः
चतुर्थी चन्द्रमसे चन्द्रमसोभ्याम् चन्द्रमसोभ्यः
पञ्चमी चन्द्रमसः चन्द्रमसोभ्याम् चन्द्रमसोभ्यः
षष्ठी चन्द्रमसः चन्द्रमसोः चन्द्रमसाम्
सप्तमी चन्द्रमसि चन्द्रमसोः चन्द्रमःसु
सम्बोधन चन्द्रमः चन्द्रमसौ चन्द्रमसः
वेधस् (ब्रह्मा) आदि शब्दों के रूप 'चन्द्रमस्' के समान होते हैं।
'नामन्' (नाम) – नपुंसकलिंग
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा नाम नाम्नी, नामनी नामानि
द्वितीया नाम नाम्नी, नामनी नामानि
तृतीया नाम्ना नामभ्याम् नामभिः
चतुर्थी नाम्ने नामभ्याम् नामभ्यः
पञ्चमी नाम्नः नामभ्याम् नामभ्यः
षष्ठी नाम्नः नाम्नोः नाम्नाम्
सप्तमी नाम्नि, नामनि नाम्नोः नामसु
सम्बोधन नाम, नामन् नाम्नी, नामनी नामसु
धामन् (घर), प्रेमन् (प्रेम) आदि शब्दों के रूप 'नामन्' के समान होते हैं।
'मधु' (शहद) – नपुंसकलिंग
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा मधु मधुनी मधूनि
द्वितीया मधु मधुनी मधूनि
तृतीया मधुना मधुभ्याम् मधुभिः
चतुर्थी मधुने मधुभ्याम् मधुभ्यः
पञ्चमी मधुनः मधुभ्याम् मधुभ्यः
षष्ठी मधुनः मधुनोः मधूनाम्
सप्तमी मधूनि मधुनोः मधुषु
सम्बोधन मधो, मधु मधुनी मधूनि
जानु, अश्रु, वस्तु, अम्बु आदि उकारान्त नपुंसकलिंग शब्दों के रूप 'मधु' के समान होते हैं।
अनुवाद
मैदान में गायें चरती हैं— क्षेत्रे गावः चरन्ति ।
वह ब्राह्मण को गाय देता है — स ब्राह्मणाय गां यच्छति ।
रमेश पिता के साथ घर जाता है — रमेशः पित्रा सह गृहं गच्छति।
यह पिताजी की पुस्तक है— इदं पितुः पुस्तकम् अस्ति।
नववधू गाड़ी से उतरती है— नववधूः शकटात् अवतरति।
माता को प्रणाम करना चाहिए— मातरम् प्रणमेत्।
माता के चरणों की सेवा करनी चाहिए— मातुः चरणयोः सेवां कुर्यात्।
महेन्द्र की बहन पद्मा है— महेन्द्रस्य स्वसा पद्मा अस्ति।
राधा मधु खाती है— राधा मधु खादति ।
हाट में अनेक चीजें हैं— हट्टे अनेकानि वस्तूनि सन्ति ।
उसकी वाणी में मधुरता है— तस्य वाचि माधुर्यम् अस्ति।
आपका क्या नाम है— भवतः किं नाम अस्ति ?
अभ्यास
1. संस्कृत में अनुवाद करें—
खेत में गायें नहीं हैं। वह दिनेश को गाय नहीं देगा। गाय का दूध मीठा होता है। पुत्र पिता की सेवा करता है। पिताजी के साथ कौन आ रहा है ? नववधुएँ देश के लिए जेवर देती हैं। काली प्रसाद माता को प्रणाम करता है। माता के पास किताब नहीं है। दुकान की चीज नहीं खानी चाहिए।
शब्द-संकेत—
कौन — कः, जेवर — आभूषणानि, पास— पार्श्वे, चीजें — वस्तूनि, मीठा— मधुरं, नाम — नाम
'धावत्' (दौड़ता हुआ ) — शतृ प्रत्ययान्त (पुंल्लिंग)
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा धावन् धावन्तौ धावन्तः
द्वितीया धावन्तम् धावन्तौ धावतः
तृतीया धावता धावद्भ्याम् धावद्भिः
चतुर्थी धावते धावद्भ्याम् धावद्भ्यः
पञ्चमी धावतः धावद्भ्याम् धावद्भ्यः
षष्ठी धावतः धावतोः धावताम्
सप्तमी धावति धावतोः धावत्सु
सम्बोधन धावन् धावन्तौ धावन्तः
कुर्वत्, गच्छत्, इच्छत्, गायत्, खादत्, पिबत्, पठत्, लिखत् आदि शतृ प्रत्ययान्त शब्दों के रूप धावत् शब्द के समान चलते हैं; किन्तु ददत्, शासत्, जाग्रत्, दधत्, बिभ्रत्, और भूभृत् शब्दों में प्रथमा और द्वितीया में 'न्' नहीं होता । यथा — ददत्, ददतौ, ददतः; ददतम्, ददतौ, ददतः आदि।
स्त्रीलिंग में धावत् शब्द का रूप 'धावन्ती' (दौड़ती हुई) हो जाता है तथा 'नदी' के समान रूप चलते हैं। जैसे— धावन्ती, धावन्त्यौ, धावन्त्यः आदि ।
'धावत्' (नपुंसकलिंग)
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा धावत् धावती धावन्ति
द्वितीया धावत् धावती धावन्ति
शेष रूप पुँल्लिंग धावत् शब्द के समान होते हैं।
'श्रीमत्' (पुँल्लिंग)
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा श्रीमान् श्रीमन्तौ श्रीमन्तः
द्वितीया श्रीमन्तम् श्रीमन्तौ श्रीमतः
तृतीया श्रीमता श्रीमद्भ्याम् श्रीमद्भिः
चतुर्थी श्रीमते श्रीमद्भ्याम् श्रीमद्भ्यः
पञ्चमी श्रीमतः श्रीमद्भ्याम् श्रीमद्भ्यः
षष्ठी श्रीमतः श्रीमतोः श्रीमताम्
सप्तमी श्रीमति श्रीमतोः श्रीमत्सु
सम्बोधन श्रीमन् श्रीमन्तौ श्रीमन्तः
धीमत्, बुद्धिमत्, भगवत् इत्यादि शब्दों के रूप 'श्रीमत्' के समान होते हैं।
'गतवत्' (क्तवतु प्रत्ययान्त) — पुल्लिंग
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा गतवान् गतवन्तौ गतवन्तः
द्वितीया गतवन्तम् गतवन्तौ गतवतः
तृतीया गतवता गतवद्भ्याम् गतवद्भिः
चतुर्थी गतवते गतवद्भ्याम् गतवद्भ्यः
पञ्चमी गतवतः गतवद्भ्याम् गतवद्भ्यः
षष्ठी गतवतः गतवतोः गतवताम्
सप्तमी गतवति गतवतोः गतवत्सु
सम्बोधन गतवन् गतवन्तौ गतवन्तः
पठितवत्, श्रुतवत्, कथितवत्, हतवत्, दत्तवत् आदि 'क्तवतु' (तवत्) प्रत्ययान्त शब्दों के रूप ‘गतवत्' के समान होंगे।
'दिश्' (दिशा) — स्त्रीलिंग
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा दिक्, दिग् दिशौ दिशः
द्वितीया दिशम् दिशौ दिशः
तृतीया दिशा दिग्भ्याम् दिग्भिः
चतुर्थी दिशे दिग्भ्याम् दिग्भ्यः
पञ्चमी दिशः दिग्भ्याम् दिग्भ्यः
षष्ठी दिशः दिशोः दिशाम्
सप्तमी दिशि दिशोः दिक्षु
सम्बोधन दिक्, दिग् दिशौ दिशः
‘जगत्' (संसार) — नपुंसकलिंग
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा जगत्, जगद् जगती जगन्ति
द्वितीया जगत्, जगद् जगती जगन्ति
तृतीया जगता जगद्भ्याम् जगद्भिः
चतुर्थी जगते जगद्भ्याम् जगद्भ्यः
पञ्चमी जगतः जगद्भ्याम् जगद्भ्यः
षष्ठी जगतः जगतो: जगताम्
सप्तमी जगति जगतो: जगत्सु
सम्बोधन जगत्, जगद् जगती जगन्ति
'भवत्' (आप) — पुँल्लिंग
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा भवान् भवन्तौ भवन्तः
द्वितीया भवन्तम् भवन्तौ भवतः
तृतीया भवता भवद्भ्याम् भवद्भिः
चतुर्थी भवते भवद्भ्याम् भवद्भ्यः
पञ्चमी भवतः भवद्भ्याम् भवद्भ्यः
षष्ठी भवतः भवतोः भवताम्
सप्तमी भवति भवतोः भवत्सु
सम्बोधन भवन् भवन्तौ भवन्तः
'राजन्' (राजा) – पुंल्लिंग
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा राजा राजानौ राजानः
द्वितीया राजानम् राजानौ राज्ञः
तृतीया राज्ञा राजभ्याम् राजभिः
चतुर्थी राज्ञे राजभ्याम् राजभ्यः
पञ्चमी राज्ञः राजभ्याम् राजभ्यः
षष्ठी राज्ञः राज्ञोः राज्ञाम्
सप्तमी राज्ञि, राजनि राज्ञोः राजसु
सम्बोधन राजन् राजानौ राजानः
अनुवाद
दौड़ते हुए लड़के गिर पड़े — धावन्तः बालकाः अपतन् ।
राम दौड़ते हुए घोड़े से गिर पड़ा — रामः धावतः अश्वात् अपतत्।
लड़की दौड़ती हुई आई — बालिका धावन्ती आगच्छत्।
क्या यह श्रीमान का आदेश है ? — किम् अयं श्रीमतः आदेश: ?
श्याम घर गया— श्यामः गृहं गतवान् ।
लड़के मुंगेर गए— बालकाः मुद्गलपुरं गतवन्तः।
आप क्या करते हैं ? — भवान् किं करोति ?
क्या आपके पास रामायण है ? — किं भवतः पार्श्वे रामायणम् अस्ति ?
चन्द्रमा में धब्बा है— चन्द्रमसि लाञ्छनं अस्ति।
मैं आपसे पूछता हूँ — अहम् भवन्तं पृच्छामि ।
ईश्वर जगत् का पालन करता है — ईश्वरः जगतः पालनं करोति ।
जगत् में सब नाशवान् हैं— जगति सर्वे नश्वराः सन्ति ।
सारी दिशाएँ प्रकाशित हैं— सर्वाः दिशः प्रकाशिताः सन्ति ।
किस दिशा में अन्धकार है ? — कस्यां दिशि अन्धकारः अस्ति ?
भारत में बहुत वीर राजा हुए — भारते बहवः वीराः राजानः अभवन्।
वह राजा का दूत था — स राज्ञः दूतः आसीत्।
अभ्यास
1. संस्कृत में अनुवाद करें—
घोड़ा दौड़ता हुआ आ रहा है । जाते हुए लड़के हँसते हैं। शोभा पढ़ती हुई जाती है। वह श्रीमान् के पास जाएगा। मोहन विद्यालय नहीं गया। छात्र पढ़ने नहीं गए। आपलोग यहाँ क्या करते हैं? वह आपसे क्या पूछता है ? जगत् में कौन अमर है ? किस दिशा में प्रकाश हो रहा है? राजा के पास एक खजाना है। इस समय देश में राजा नहीं है।
शब्द-संकेत—
आप— भवान्, बहुत (पुं०) — बहवः, दूत — दूतः, अन्धकार — अन्धकारः, आपलोग —
भवन्तः, अमर — अमरः, प्रकाश— प्रकाशः, खजाना — निधिः, इस समय — सम्प्रति
2. निम्नलिखित शब्दों को वाक्यों में प्रयाग करें।
गृहे, कमलानि, नद्यः, राज्ञः, गावः पितुः, मातरम्
3. निम्नलिखित वाक्यों को शुद्ध कर लिखें।
इदं मुनिस्य आश्रमः अस्ति । त्वं कथं हसति ? राज्ञस्य आदेशः पालयेत् । ते दुग्धं पिवष्यन्ति । भवान् कुत्र गच्छसि ? अहं गृहं अगच्छत् । किम् त्वम् पार्श्वे रामायणं अस्ति। त्वम् पुस्तकं पठतु । नावाः जले तरन्ति । विष्णुः जगतस्य पालकः अस्ति ।
'गुणिन्' (गुणवाला) – पुंल्लिंग
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा गुणी गुणिनौ गुणिनः
द्वितीया गुणिनम् गुणिनौ गुणिनः
तृतीया गुणिना गुणिभ्याम् गुणिभिः
चतुर्थी गुणिने गुणिभ्याम् गुणिभ्यः
पञ्चमी गुणिनः गुणिभ्याम् गुणिभ्यः
षष्ठी गुणिनः गुणिनोः गुणिनाम्
सप्तमी गुणिनि गुणिनोः गुणिषु
सम्बोधन गुणिन् गुणिनौ गुणिनः
ज्ञानिन् (ज्ञानी), अर्थिन्, बलिन्, पापिन् धनिन्, पक्षिन्, रोगिन्, सुखिन्, मन्त्रिन्, स्वामिन्, तपस्विन् इत्यादि 'इन्' प्रत्ययान्त पुंल्लिंग शब्दों के रूप (पथिन् और मथिन् छोड़कर) गुणिन् शब्दों के समान होते हैं। 'इन्' प्रत्ययान्त शब्दों में 'ई' लगाकर स्त्रीलिंग बनाया जाता है। जैसे— गुणिनी, पापिनी । स्त्रीलिंग रूप 'नदी' के समान चलते हैं।
'विद्वस्' (विद्वान्)
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा विद्वान् विद्वांसौ विद्वांसः
द्वितीया विद्वांसम् विद्वांसौ विदुषः
तृतीया विदुषा विद्वद्भ्याम् विद्वद्भिः
चतुर्थी विदुषे विद्वद्भ्याम् विद्वद्भ्यः
पञ्चमी विदुषः विद्वद्भ्याम् विद्वद्भ्यः
षष्ठी विदुषः विदुषोः विदुषाम्
सप्तमी विदुषि विदुषोः विद्वत्सु
सम्बोधन विद्वन् विद्वांसौ विद्वांसः
'मनस्' (मन) – नपुंसकलिंग
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा मनः मनसी मनांसि
द्वितीया मनः मनसी मनांसि
तृतीया मनसा मनोभ्याम् मनोभिः
चतुर्थी मनसे मनोभ्याम् मनोभ्यः
पञ्चमी मनसः मनोभ्याम् मनोभ्यः
षष्ठी मनसः मनसोः मनसाम्
सप्तमी मनसि मनसोः मनस्सु, मनःसु
सम्बोधन मनः मनसी मनांसि
पयस्, शिरस्, वयस्, वचस्, सरस्, यशस्, रजस् इत्यादि ‘अस्' भागान्त नपुंसकलिंग शब्दों के रूप 'मनस्' शब्द के समान होते हैं।
'सर्व' (सब) - सर्वनाम पुँल्लिंग
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा सर्व: सर्वौ सर्वै
द्वितीया सर्वम् सर्वौ सर्वान्
तृतीया सर्वेण सर्वाभ्याम् सर्वैः
चतुर्थी सर्वेस्मै सर्वाभ्याम् सर्वेभ्यः
पञ्चमी सर्वस्मात् सर्वाभ्याम् सर्वेभ्यः
षष्ठी सर्वस्य सर्वयोः सर्वेषाम्
सप्तमी सर्वस्मिन् सर्वयोः सर्वेषु
सम्बोधन सर्व सर्वौ सर्वे
'सर्वा' (स्त्रीलिंग)
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा सर्वा सर्वे सर्वाः
द्वितीया सर्वाम् सर्वे सर्वाः
तृतीया सर्वया सर्वाभ्याम् सर्वाभिः
चतुर्थी सर्वस्यै सर्वाभ्याम् सर्वाभ्यः
पञ्चमी सर्वस्याः सर्वाभ्याम् सर्वाभ्यः
षष्ठी सर्वस्याः सर्वयोः सर्वासाम्
सप्तमी सर्वस्याम् सर्वयोः सर्वासु
सम्बोधन सर्वे सर्वे सर्वाः
'सर्वम्' (नपुंसकलिंग)
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा सर्वम् सर्वे सर्वाणि
द्वितीया सर्वम् सर्वे सर्वाणि
शेष रूप पुँल्लिंग ‘सर्व' के समान होते हैं। जैसे— सर्वेण, सर्वाभ्याम्, सर्वैः इत्यादि।
'इदम्' (यह) – पुँल्लिंग
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा अयम् इमौ इमे
द्वितीया इमम्, एनम् इमौ, एनौ इमान्, एनान्
तृतीया अनेन, एनेन आभ्याम् एभिः
चतुर्थी अस्मै आभ्याम् एभ्यः
पञ्चमी अस्मात् आभ्याम् एभ्यः
षष्ठी अस्य अनयोः, एनयोः एषाम्
सप्तमी अस्मिन् अनयोः, एनयोः एषु
'इदम्' (यह ) — स्त्रीलिंग
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा इयम् इमे इमाः
द्वितीया इमाम्, एनाम् इमे, एने इमाः, एनाः
तृतीया अनया, एनया आभ्याम् आभिः
चतुर्थी अस्यै आभ्याम् आभ्यः
पञ्चमी अस्याः आभ्याम् आभ्यः
षष्ठी अस्याः अनयोः, एनयोः आसाम्
सप्तमी अस्याम् अनयोः, एनयोः आसु
'इदम्' (यह) – नपुंसकलिंग
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा इदम् इमे इमानि
द्वितीया इदम् इमे इमानि
शेष रूप पुंल्लिंग 'इदम्' के समान होते हैं।
'यत्' (जो ) – पुँल्लिंग
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा यः यौ ये
द्वितीया यम् यौ यान्
तृतीया येन याभ्याम् यैः
चतुर्थी यस्मै याभ्याम् येभ्यः
पञ्चमी यस्मात् याभ्याम् येभ्यः
षष्ठी यस्य ययोः येषाम्
सप्तमी यस्मिन् ययोः येषु
'यत्' (जो) — स्त्रीलिंग
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा या ये याः
द्वितीया याम् ये याः
तृतीया यया याभ्याम् याभिः
चतुर्थी यस्यै याभ्याम् याभ्यः
पञ्चमी यस्याः याभ्याम् याभ्यः
षष्ठी यस्याः ययोः यासाम्
सप्तमी यस्याम् ययोः यासु
'यत्' (नपुंसकलिंग)
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा यत् ये यानि
द्वितीया यत् ये यानि
शेष रूप पुँल्लिंग 'यत्' के समान होते हैं।
'किम्' (कौन) — पुल्लिंग
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा कः कौ के
द्वितीया कम् कौ कान्
तृतीया केन काभ्याम् कैः
चतुर्थी कस्मै काभ्याम् केभ्यः
पञ्चमी कस्मात् काभ्याम् केभ्यः
षष्ठी कस्य कयोः केषाम्
सप्तमी कस्मिन कयोः केषु
'किम्' (कौन) — स्त्रीलिंग
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा का के काः
द्वितीया काम् के काः
तृतीया कया काभ्याम् काभिः
चतुर्थी कस्यै काभ्याम् काभ्यः
पञ्चमी कस्याः काभ्याम् काभ्यः
षष्ठी कस्याः कयोः कासाम्
सप्तमी कस्याम् कयोः कासु
'किम्' (कौन) – नपुंसकलिंग
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा किम् के कानि
द्वितीया किम् के कानि
शेष विभक्तियों में पुंल्लिंग 'किम्' के समान रूप होते हैं।
'एतद्' (यह) – पुंल्लिंग
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा एषः एतौ एते
द्वितीया एतम्, एनम् एतौ, एनौ एतान्, एनान्
तृतीया एतेन, एनेन एताभ्याम् एतैः
चतुर्थी एतस्मै एताभ्याम् एतेभ्यः
पञ्चमी एतस्मात् एताभ्याम् एतेभ्यः
षष्ठी एतस्य एतयोः, एनयोः एतेषाम्
सप्तमी एतस्मिन् एतयोः, एनयोः एतेषु
'एतद्' (मह) – स्त्रीलिंग
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा एषा एते एता एनाः
द्वितीया एताम्, एनाम् एते, एने एताः एनाः
तृतीया एताया, एनया एताभ्याम् एताभिः
चतुर्थी एतस्यै एताभ्याम् एताभ्यः
पञ्चमी एतस्याः एताभ्याम् एताभ्यः
षष्ठी एतस्याः एतयोः एनयो: एतासाम्
सप्तमी एतस्याम् एतयोः एनयो: एतासु
'एतद्' (यह) – नपुंसकलिंग
एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा एतत् एतद् एते एतानि
द्वितीया एतत् एतद् एते एतानि
शेष विभक्तियों में पुल्लिंग 'एतद्' शब्द के समान रूप होते हैं।
अनुवाद
गुणी का आदर करो — गुणिनः आदरं कुरु ।
मन लगाकर रामायण पढ़ो — मनसा रामायणं पठ।
मन के भाव को कौन जानता है ? — मनसः भावं कः जानाति ?
क्या इस गाँव में विद्वान् हैं ? — किम् अस्मिन् ग्रामे विद्वांसः सन्ति ?
सभी लोग सुखी होवें— सर्वे सुखिनः भवन्तु ।
सभी दासियाँ घर गईं— सर्वाः दास्यः गृहम् अगच्छन् ।
जो-जो घर नहीं गए हैं, वे जाएँ — ये ये गृहं नागच्छन् ते गच्छन्तु।
गाँव से कौन-कौन जाएँगे ? — ग्रामात् के के गमिष्यन्ति ?
जो जाएगी वह तमाशा देखेगी — या गमिष्यति सा कौतुकं द्रक्ष्यति ।
कौन चन्द्रमा नहीं देखती है ? — का चन्द्रं न पश्यति ?
मैं किसके साथ जाऊँ ? — अहम् केन सह गच्छानि ?
विद्वान के साथ विवाद मत करो — विदुषा सह विवादं मा कुरु ।
कौन-कौन फल सुन्दर हैं ? — कानि-कानि फलानि सुन्दराणि सन्ति ?
जो फूल सुन्दर है उसे लाओ — यत् पुष्पं सुन्दरम् अस्ति तत् आनय ।
ये लोग कहाँ जाते हैं? — एते जनाः कुत्र गच्छन्ति ?
यह लड़की घर जाती है— एषा बालिका गृहं गच्छति ।
अभ्यास
1. संस्कृत में अनुवाद करें—
वे लोग ज्ञानी हैं। इस गाँव में सभी गुणी हैं। पहले भारत के लोग सुखी थे। वह ज्ञानी का सम्मान करता है। मन से काम करो। मन लगाकर पढ़ना चाहिए। गाँव से सब आ गए। सभी नदियाँ समुद्र में गिरती हैं। सब लोग यहाँ आए । मैं किसके साथ पढूँ ? किस पेटी में साड़ी थी? जो लड़की जाना चाहती है, वह जाए। कौन-कौन फल मीठे हैं? जो फल मीठा हो, उसे लाओ। यह (एतत्) हरा पत्ता है।
शब्द-संकेत—
पहले — पुरा, सम्मान — सम्मानम्, मन लगाकर — मनोयोगपूर्वकम् (मनसा ), पेटी में — पेटिकायाम्, साड़ी — शाटी, हरा — हरितम्
2. निम्नलिखित शब्दों के रूप चतुर्थी, षष्ठी एवं सप्तमी के एकवचन में लिखें।
धावत्, गतवत्, दिक्, सर्व (स्त्रीलिंग), यद् (पुंल्लिंग)
3. निम्नलिखित शब्दों का वाक्यों में प्रयोग करें।
धावन्, गतवन्तः, भवतः, जगति, राज्ञः, मनसा, विद्वांसः, सर्वे
4. निम्नलिखित वाक्यों में जो शुद्ध हों, उनपर √ लगाएँ।
कि त्वम् चन्द्रः पश्यिष्यसि — किं त्वं चन्द्रं द्रक्ष्यसि । गोभिः सह वृषभाः चरन्ति — गावस्य सह वृषभाः चरन्ति। अहम् तस्मिन् पाठशालायाम् पठति — अहम् तस्यां पाठशालायाम् पठामि । भवतः किं नाम — भवानस्य किं नाम ? इदम् राजास्य आदेशः — अयम् राज्ञः आदेशः । तानि उत्तमानि पुस्तकानि सन्ति — ते उत्तमाः पुस्तकाः सन्ति। छात्रः पत्रं लेखिष्यति — छात्रः पत्रः लिखिष्यति। रामः गृहेन आगच्छति — रामः गृहात् आगच्छति । रामेण सह लक्ष्मणः वनं अगच्छत् — रामस्य सह लक्ष्मणः वने अगच्छत् । तव विना कार्यः न भविष्यति — त्वाम् विना कार्यं न भविष्यति । मातास्य पार्श्वे रूप्यक अस्ति — मातुः पार्श्वे रूप्यकं अस्ति। सर्वाय जनाय अन्नं यच्छेत् — सर्वस्मै जनाय अन्नं यच्छेत्।
5. कोष्ठक में दिए गए शब्दों में से किसी एक युक्तिसंगत शब्द के द्वारा रिक्त स्थानों की पूर्ति करें—
धावन्तः ..... आगच्छन् (बालकः, बालकाः) । मोहनः ...... सह गच्छति (पित्रा, पितुः ) । सा नारी ....... फलानि अखादत् (सर्वान्, सर्वाणि) । तस्मात् ...... छात्राः गच्छन्ति (विद्यालयेन, विद्यालयात्)। ईश्वरः ...... पालकः अस्ति (जगता, जगतः )। गंगा ...... निःसरति (हिमालयात्, हिमालयेन)। बलवन्तः ...... सुखेन जीवन्ति (जनः जनाः) । ...... वेगेन वहति (नद्यः, नदी)। अयोध्यायाः ...... दशरथः आसीत् (राज्ञः, राजा) । ग्रामस्य ...... वध्वः आगच्छन् (सर्वे, सर्वाः) ।
6. निम्नलिखित शब्द-रूपों में जो शुद्ध हों उनपर √ लगाएँ।
गावः — गावाः, पितुस्य — पितुः, मातारः — मातरः, धावतम् — धावन्तम्, भवता — भवतेन, राजस्य — राज्ञः, गुणीं — गुणिनम्, सर्वस्मिन् — सर्वे, यान् — यतान्, विद्वानाः — विद्वांसः, मनसा — मनेन ।
7. निम्नलिखित शब्दों के रूप द्वितीया विभक्ति के वचनों में लिखें।
मधु, स्वसृ, भवत्, गुणिन्
8. निम्नलिखित शब्दों के रूप तृतीया विभक्ति के तीनों वचनों में लिखें।
वधू, पितृ, वाक्, धावत्
9. निम्नांकित शब्दों के रूप चतुर्थी विभक्ति के सभी वचनों में लिखें।
एतद् (पुं०), चन्द्रमस्, विद्वस्, जगत्
10. निम्नलिखित शब्दों के रूप पञ्चमी विभक्ति के तीनों वचनों में लिखें।
राजन्, मनस्, नौः, दिश्
11. निम्नांकित शब्दों के रूप षष्ठी विभक्ति के सभी वचनों में लिखें।
युष्मद्, सर्व (स्त्री०), जाग्रत्, किम् (पुँ॰)
12. निम्नलिखित शब्दों के रूप सप्तमी विभक्ति के सभी वचनों में लिखें।
एतद् (स्त्री०), अस्मद्, मातृ, यत् (स्त्री०)
13. निम्नलिखित पदों का वाक्यों में प्रयोग करें।
एतस्य, नावः, एषा, जगति, मम, कस्मै, का, सर्वे
14. निम्नलिखित पदों के सामने उनकी विभक्ति और वचन लिखें।
(i) धावता(ii) भवति(iii) राज्ञा(iv) सर्वस्मै(v) कस्मिन्(vi) युष्माकम्(viii) एतस्मिन्
संख्यावाचक एकवचनान्त 'एक'
पुँल्लिंग स्त्रीलिंग नपुंसकलिंग
प्रथमा एकः एका एकम्
द्वितीया एकम् एकाम् एकम्
तृतीया एकेन एकया एकेन
चतुर्थी एकस्मै एकस्यै एकस्मै
पञ्चमी एकस्मात् एकस्याः एकस्मात्
षष्ठी एकस्य एकस्याः एकस्य
सप्तमी एकस्मिन् एकस्याम् एकस्मिन्
द्विवचनान्त 'द्वि' (दो)
पुँल्लिंग स्त्रीलिंग नपुंसकलिंग
प्रथमा द्वौ द्वे द्वे
द्वितीया द्वौ द्वे द्वे
तृतीया द्वाभ्याम् द्वाभ्याम् द्वाभ्याम्
चतुर्थी द्वाभ्याम् द्वाभ्याम् द्वाभ्याम्
पञ्चमी द्वाभ्याम् द्वाभ्याम् द्वाभ्याम्
षष्ठी द्वयोः द्वयोः द्वयोः
सप्तमी द्वयोः द्वयोः द्वयोः
बहुवचनान्त 'त्रि' (तीन)
पुँल्लिंग स्त्रीलिंग नपुंसकलिंग
प्रथमा त्रयः तिस्रः त्रीणि
द्वितीया त्रीन् तिस्रः त्रीणि
तृतीया त्रिभिः तिसृभिः त्रिभिः
चतुर्थी त्रिभ्यः तिसृभ्यः त्रिभ्यः
पञ्चमी त्रिभ्यः तिसृभ्यः त्रिभ्यः
षष्ठी त्रयाणाम् तिसृणाम् त्रयाणाम्
सप्तमी त्रिषु तिसृषु त्रिषु
सम्बोधन त्रयः तिस्रः त्रीणि
बहुवचनान्त 'चतुर्' (चार)
पुँल्लिंग स्त्रीलिंग नपुंसकलिंग
प्रथमा चत्वारः चतस्रः चत्वारि
द्वितीया चतुरः चतस्रः चत्वारि
तृतीया चतुर्भिः चतसृभिः चतुर्भिः
चतुर्थी चतुर्भ्यः चतसृभ्यः चतुर्भ्यः
पञ्चमी चतुर्भ्यः चतसृभ्यः चतुर्भ्यः
षष्ठी चतुर्णाम् चतसृणाम् चतुर्णाम्
सप्तमी चतुर्षु चतसृषु चतुर्षु
सम्बोधन चत्वारः चतस्रः चत्वारि
निम्नलिखित बहुवचनान्त शब्दों के रूप सभी लिंगों (पुंल्लिंग, स्त्रीलिंग और नपुंसकलिंग) में एकसमान रहते हैं।
पञ्चन् (पाँच) षष् (छह) सप्तन् (सात) अष्टन् (आठ)
प्रथमा पञ्च षट् सप्त अष्ट, अष्टौ
द्वितीया पञ्च षट् सप्त अष्ट, अष्टौ
तृतीया पञ्चभिः षड्भि सप्तभिः अष्टभिः, अष्टाभिः
चतुर्थी पञ्चभ्यः षड्भ्यः सप्तभ्यः अष्टभ्यः, अष्टाभ्यः
पञ्चमी पञ्चभ्यः षड्भ्यः सप्तभ्यः अष्टभ्यः, अष्टाभ्यः
षष्ठी पञ्चानाम् षण्णाम् सप्तानाम् अष्टानाम्
सप्तमी पञ्चसु षट्सु सप्तसु अष्टसु, अष्टासु
सम्बोधन पञ्च षट्, षड् सप्त अष्ट, अष्टौ
नवन् (नौ) शब्द से लेकर अष्टादश (अठारह) तक सभी शब्द बहुवचनान्त होते हैं तथा इनके रूप पञ्चन् शब्द के समान चलते हैं। यथा— नव, नव, नवभिः, नवभ्यः आदि। ऊनविंशति से लेकर जितने भी संख्यावाची शब्द हैं, वे सब एकवचन के रूप में ही प्रयुक्त होते हैं। यथा — रथे एकविंशतिः अश्वाः (पुं०) सन्ति — रथ में इक्कीस घोड़े हैं। क्षेत्रे एकविंशतिः अजाः (स्त्री०) सन्ति — खेत में इक्कीस बकरियाँ हैं । पुस्तके एकविंशतिः पृष्ठानि (नपुं०) सन्ति — पुस्तक में इक्कीस पृष्ठ हैं।
गणना
(1) एकः
(2) द्वि
(3) त्रि
(4) चतुर्
(5) पञ्च
(6) षट्
(7) सप्त
(8) अष्ट
(9) नव
(10) दश
(11) एकादश
(12) द्वादश
(13) त्रयोदश
(14) चतुर्दश
(15) पञ्चदश
(16) षोडश
(17) सप्तदश
(18) अष्टादश
(19) ऊनविंशतिः
(20) विंशतिः
(21) एकविंशतिः
(22) द्वाविंशतिः
(23) त्रयोविंशतिः
(24) चतुर्विंशतिः
(25) पञ्चविंशतिः
(26) षड्विंशतिः
(27) सप्तविंशतिः
(28) अष्टाविंशतिः
(29) नवविंशतिः
(30) त्रिंशत्
(31) एकत्रिंशत्
(32) द्वात्रिंशत्
(33) त्रयस्त्रिंशत्
(34) चतुस्त्रिंशत्
(35) पञ्चत्रिंशत्
(36) षट्त्रिंशत्
(37) सप्तत्रिंशत्
(38) अष्टात्रिंशत्
(39) नवत्रिंशत्
(40) चत्वारिंशत्
(41) एकचत्वारिंशत्
(42) द्विचत्वारिंशत्
(43) त्रिचत्वारिंशत्
(44) चतुश्चत्वारिंशत्
(45) पञ्चचत्वारिंशत्
(46) षट्चत्वारिंशत्
(47) सप्तचत्वारिंशत्
(48) अष्टचत्वारिंशत्
(49) नवचत्वारिंशत्
(50) पञ्चाशत्
(51) एकपञ्चाशत्
(52) द्विपञ्चाशत्
(53) त्रिपञ्चाशत्
(54) चतुःपञ्चाशत्
(55) पञ्चपञ्चाशत्
(56) षट्पञ्चाशत्
(57) सप्तपञ्चाशत्
(58) अष्टपञ्चाशत्
(59) नवपञ्चाशत्
(60) षष्टिः
(61) एकषष्टिः
(62) द्विषष्टिः
(63) त्रिषष्टिः
(64) चतुःषष्टिः
(65) पञ्चषष्टिः
(66) षट्षष्टिः
(67) सप्तषष्टिः
(68) अष्टषष्टिः
(69) नवषष्टिः
(70) सप्ततिः
(71) एकसप्ततिः
(72) द्विसप्ततिः
(73) त्रिसप्ततिः
(74) चतुःसप्ततिः
(75) पञ्चसप्ततिः
(76) षट्सप्ततिः
(77) सप्तसप्ततिः
(78) अष्टसप्ततिः
(79) नवसप्ततिः
(80) अशीतिः
(81) एकाशीतिः
(82) द्वयशीतिः
(83) त्रयशीतिः
(84) चतुरशीतिः.
(85) पञ्चाशीतिः
(86) षडशीतिः
(87) सप्ताशीतिः
(88) अष्टाशीतिः
(89) नवाशीतिः
(90) नवतिः
(91) एकनवतिः
(92) द्विनवतिः
(93) त्रिनवतिः
(94) चतुर्नवतिः
(95) पञ्चनवतिः
(96) षण्णवतिः
(97) सप्तनवतिः
(98) अष्टनवतिः
(99) नवनवतिः
(100) शतम्
(1,000) सहस्रम्
(10,000) अयुतम्
लक्षम् (लाख), कोटिः (करोड़), अर्बुदम् (अरब), खर्बम् ( खरब), पद्मम्, महापद्मम्
पूरणार्थक संख्या
पुँल्लिंग नपुंसकलिंग स्त्रीलिंग
प्रथमः प्रथमम् — पहला प्रथमा — पहली
द्वितीय: द्वितीयम् — दूसरा द्वितीया — दूसरी
तृतीय : तृतीयम् — तीसरा तृतीया — तीसरी
चतुर्थ: चतुर्थम् — चौथा चतुर्थी — चौथी
पञ्चमः पञ्चमम् —पाँचवाँ पञ्चमी — पाँचवीं
षष्ठः षष्ठम् — छठा षष्ठी — छठी
सप्तमः सप्तमम् — सातवाँ सप्तमी — सातवीं
अष्टमः अष्टमम् — आठवाँ अष्टमी — आठवीं
नवमः नवमम् — नवाँ नवमी— नवीं
दशमः दशमम् — दसवाँ दशमी — दसवीं
एकादशन् से अष्टादशन् तक केवल 'न्' हटा देने से (यथा — एकादश, द्वादश, त्रयोदश आदि) तथा ऊनविंशति (उन्नीस ) से ऊपर 'तम' जोड़ देने से; यथा — ऊनविंशतितम, विंशतितम, एकाविंशतितम, त्रिंशत्तम (तीसवाँ ), षष्टितम (साठवाँ) आदि पूरणार्थक शब्द बनते हैं।
पूरणार्थक शब्द विशेषण होने के कारण विशेष्य के अनुसार इनके रूप पुंल्लिंग में 'देव', नपुंसकलिंग में 'फल' तथा स्त्रीलिंग में 'नदी' के समान चलते हैं।
यथा—
पुँल्लिंग में— एकादशः द्वादशः विंशतितमः षष्टितमः
(ग्यारहवाँ) (बारहवाँ) (बीसवाँ) (साठवाँ)
नपुंसकलिंग में— एकादशम् द्वादशम् विंशतितमम् षष्टितमम्
स्त्रीलिंग में— एकादशी द्वादशी विंशतितमा षष्टितमा
(ग्यारहवीं) (बारहवीं) (बीसवीं) (साठवीं)
'उत्तर' या 'अधिक' शब्द जोड़कर सौ से ऊपर की संख्या बनाई जाती है। यथा— एकोत्तरशतम् (एक सौ एक), द्वयधिकम् त्रिसहस्रम् (तीन हजार दो), सप्ताधिकं द्वि कोटि : (दो करोड़ सात ) ।
अनुवाद
एक घोड़ा दौड़ता है — एकः अश्वः धावति ।
एक लड़की पढ़ेगी — एका बालिका पठिष्यति।
एक फूल कहाँ है? — एकं पुष्पं कुत्र अस्ति ?
दो छात्र पढ़ने गए — द्वौ छात्रौ पठितुम् अगच्छताम् ।
दो लड़कियाँ जीतेंगी — द्वे बालिके जेष्यतः।
दो फल यहाँ हैं — द्वे फले अत्र स्तः ।
तीन बकरियाँ खेत में हैं — तिस्रः अजाः क्षेत्रे सन्ति ।
तीन हाथी जाते हैं — त्रयः गजाः गच्छन्ति।
चार गायें चरती हैं — चतस्रः गावः चरन्ति ।
चार बौल दौड़ते हैं — चत्वारः वृषभाः धावन्ति।
इस विद्यालय में पचास छात्र हैं — अस्मिन् विद्यालये पंचाशत् छात्राः सन्ति ।
तीन रत्न होते हैं — त्रीणि रत्नानि भवन्ति ।
वहाँ पच्चीस घोड़े हैं — तत्र पंचविंशतिः अश्वाः सन्ति।
शत्रुघ्न चौथा बालक था — शत्रुघ्नः चतुर्थः बालकः आसीत्।
अभ्यास
1. संस्कृत में अनुवाद करें—
एक हाथी जाता है। एक नदी बहती है। दो लड़के दौड़े थे । यहाँ एक फल है। वहाँ दो लताएँ हैं। पेड़ से तीन पत्ते गिर गए। तीन लड़कियाँ पढ़ती हैं। तीन लड़के खेलते हैं। मेरे वर्ग में सत्तर छात्र हैं। क्या तुम अष्टम वर्ग में पढ़ते हो? यह सातवाँ वर्ग है।
***
