शब्दकोश – संस्कृत शब्दों के अर्थ, उपयोग और अध्ययन मार्गदर्शिका
शब्दकोश
खाद्यपदार्थ
भात — भक्तम्, ओदनम्
दाल — द्विदलम्, सूपः
चावल — तण्डुलम्
रोटी — रोटिका
तरकारी — व्यञ्जनम्
पकवान — पक्वान्नम्
पूड़ी — शष्कुली
सत्तू — सक्तुः
चिउड़ा — चिपटान्नम्
भूजा — भृष्टान्नम्
साग — शाकः
मसाला — वेसवारः, उपस्करः
अचार — अम्लरागः, सन्धितम्
चटनी — अवलेहः
मिठाई — मिष्टान्नम्
चीनी — सिता
मिसरी — सितोपला
गुड़ — गुडः
लड्डू — मोदकम्
जलेबी — कुण्डलिनी
खीर — पायसम्
दूध — दुग्धम्, क्षीरम्
दही — दधि
घी — घृतम्
मक्खन — नवनीतम्
मट्ठा — तक्रम्
पापड़ — पर्पटः
पूआ — पूपः
फल
आम — आम्रम्, रसालः
अमरूद — अमृतफलम्
जामुन — जम्बूफलम्
बेल — बिल्वम्, श्रीफलम्
महुआ — मधूकम्
बेर — बदरीफलम्
केला — कदलीफलम्, रम्भाफलम्
नासपाती — अमृतफलम्
लीची — लीचिका, लकुचम्
ईख — इक्षुः
इमली — चिञ्चा
अनार — दाडिमम्
नारंगी — नारङ्गम्
किशमिश — शुष्कद्राक्षा
नीबू — निम्बूकम्
पपीता — चिर्भिटम्
छुहारा — पिण्डीफलम्
अंगूर — द्राक्षा
नारियल — नारिकेलम्
खजूर — खर्जूरम्
खीरा — उर्वारुकम्, त्रपुषम्
काजू — काजवम्
सेव — सेवम्
तरबूजा — तर्बुजः
ककड़ी — कर्कटी
कटहल — पनसम्
मखाना — मखान्नम्
जलादि
पानी — जलम्, नीरम्
मेघ — मेघः, जलधरः
बिजली — विद्युत्, चंपला
समुद्र — सागरः, समुद्रः
नदी — नदी, सरित्
धारा — प्रवाहः, धारा
लहर — तरङ्गः
बाढ़ — परीवाहः, जलप्लवः
कीचड़ — पङ्कः, कर्दमः
ओस — अवश्यायः
आँधी — वात्या, प्रकम्पनः
कुआँ — कूपः
पोखर — पुष्करः
तालाब — तडागः
झरना — निर्झरः
नहर — कुल्या
झील — ह्रदः
सोता — स्रोतः
किनारा — तटः, कूलम्
थाला — आलवालम्
पाला — तुषारः
हवा — वायुः
अङ्गवाचक
देह — देहः, शरीरम्
मुँह — मुखम्
कान — कर्णः
नाक — नासिका
आँख — नेत्रम्, लोचनम्
दाँत — दन्तः, दशानः
जीभ — जिह्वा, रसना
छाती — वक्षः
पेट — उदरम्
पीठ — पृष्ठम्
हाथ — करः, हस्तः
पाँव — चरणः, पादः
अंगुली — अंगुलिः
बाल — कचः, केशः
जीव-जन्तु
जानवर — पशुः
गाय — धेनुः, गौः
बैल — वृषभः, बलीवर्दः
बछड़ा — वत्सः
साँढ़ — गोपतिः, षण्डः
भैंस — महिषी
भैंसा — महिषः
घोड़ा — अश्वः, घोटकः
घोड़ी — अश्वा, वडवा
बकरा — अजः, छागलः, बर्करः
बकरी — अजा, बर्करी
भेड़ा — मेषः
सींग — श्रृंगम्
सिंह — सिंहः, मृगेन्द्रः
बाघ — व्याघ्रः
भेड़िया — वृकः
भालू — ऋक्षः, भल्लूकः
हाथी — गजः, करी, हस्ती
हरिण — हरिणः, मृगः
बन्दर — वानरः, मर्कटः
कुत्ता — कुक्कुरः
बिलाड़ — मार्जारः, विडालः
बिल्ली — मार्जारी
सियार — शृगालः
नेवला — नकुलः
खरगोश — शशकः
पूँछ — पुच्छम्
गधा — गर्दभः, खरः
चूहा — मूषिकः
साँप — सर्पः, नागः
कछुआ — कच्छपः, कमठः
मछली — मत्स्यः, मीनः
मेढक — मण्डूकः, भेकः
मोर - मयूरः
कोयल — कोकिलः, पिकः
मैना — सारिका
पपीहा — चातकः
मुर्गा — कुक्कुट:
उल्लू — उलूकः
गिद्ध — गृध्रः
पंख — पक्षः
चोंच — चञ्चुः
सुअर — शूकरः
चिड़िया — खगः, पक्षी
हंस — हंसः
सुग्गा — शुकः, कीर :
कौआ — काकः
बगुला — वकः
मगर — मकरः
अंडा — अण्डम्
घोंसला — नीडः, कुलायः
कीड़ा — कीट
खटमल — मत्कुणः
मच्छर — मशकः
जुगनू — खद्योतः
चींटी — पिपीलिका
मक्खी — मक्षिका
लीख — लक्षा
ग्रामादि
गाँव — ग्रामः
घर — गृहम्, आलयः
कोठरी — प्रकोष्ठः
छप्पर — पटलम्, छदिः
दीवार — भित्तिः
खिड़की — गवाक्षः
आंगन — अङ्गनम्
महल — सौधः, प्रासादः
सिनेमाघर — चलचित्रालयः
लाइब्रेरी — पुस्तकालयः
कारखाना — शिल्पशाला, कर्मशाला
सीढ़ी — सोपानम्
बगीचा — उद्यानम्, वाटिका
सड़क — राजमार्गः
रास्ता — मार्गः, पदवी
पगडंडी — एकपदी
चौक — चतुष्पथम्
फुलवारी — पुष्पवाटिका
गली — वीथी
शहर — नगरम्, पत्तनम्
राजधानी — राजधानी
किला — दुर्गम्
झोपड़ी — पर्णशाला, उटजः
आश्रम — आश्रमः
मंदिर — मंदिरम्, देवालयः
रसोईघर — पाकशाला
अस्पताल — चिकित्सालयः
यूनिवर्सिटी — विश्वविद्यालयः
ऑपरेशन-रूम — शल्यगृहम्
दवाखाना — औषधालयः
स्कूल — विद्यालयः
दुकान — आपणः
घुड़सार — अश्वशाला
दुकानदार — पण्यकः, आपणिकः
बाजार — पण्यवीथिका, विपणिः
हथसार — गजशाला
गोशाला — गोशाला
सम्बन्धी
पिता — पिता, जनकः
माता — माता, जननी
दादा — पितामहः
दादी — पितामही
चाचा — पितृव्यः
चाची — पितृव्या
भाई — भ्राता
बड़ा भाई — अग्रजः
छोटा भाई — कनिष्ठः, भ्राता, अनुजः
नाना — मातामहः
नानी — मातामही
ससुर — श्वसुरः
सास — श्वश्रूः
दामाद — जामाता
साला — श्यालः
साली — श्यालिका
भौजाई — भ्रातृजाया
भतीजा — भ्रातृजः
बहन — भगिनी, स्वसा
पति — पतिः, भर्ता
पत्नी — भार्या, पत्नी
बेटा — पुत्रः, आत्मजः, सुतः
पतोहू — पुत्रवधूः, स्नुषा
मामा — मातुलः
मामी — मातुलानी, मातुली
भानजा — भगिनीपुत्रः, भागिनेयः
मौसा — मातृष्वसृपतिः
मौसी — मातृष्वसा
फूफा — पितृष्वसृपतिः
फुआ — पितृष्वसा
मित्र — मित्रम्, सुहृद्, वयस्यः
देवर — देवरः
विशेषण
उजला — श्वेतः
पीला — पीतः
हरा — हरितः
लाल — रक्तः
काला — कृष्णः, श्यामः
चितकबरा — चित्रः, कर्बुरः
अच्छा — शोभनः, उत्तमः
बुरा — कुत्सितः
ठग — वंचकः, धूर्तः
हट्टाकट्टा — हृष्टपुष्टः
बदमाश — दुष्टः, शठः
मूर्ख — मूर्खः
विद्वान् — पण्डितः
अन्धा — अन्धः
लँगड़ा — खञ्जः
गूँगा — मूकः
बहरा — बधिरः
दुबला — दुर्बलः, कृशः
रोगी — रुग्णः
तन्दुरुस्त — स्वस्थः
बड़ा — श्रेष्ठः, विशालः, महान्
छोटा — लघुः
सुन्दर — सुन्दरः, रमणीयः
मशहूर — प्रसिद्धः, प्रख्यातः
बहादुर — वीरः
डरपोक — भीरुः
लोभी — लोलुपः
नया — नवीनः, नूतनः
पुराना — पुराणः, प्राचीनः
खाली — रिक्तः
भरा — पूर्णः
थोड़ा — अल्पः
बहुत — बहु, अधिकः
गहरा — गम्भीरः
काना — काणः
गरीब — निर्धनः, दीनः
अमीर — धनिकः
बूढ़ा — वृद्धः
जवान — युवकः, तरुणः
पागल — उन्मत्तः
तेज — तीक्ष्णः, तीव्रः, मेधावी
बेवकूफ — अज्ञः, मन्दः
कंजूस — कृपणः
शौकीन — रसिकः
फटा — विदीर्णः
थका — श्रान्तः
ढोंगी — पाखण्डी, मिथ्याचारः
सूखा — शुष्कः
गीला — आर्द्रः
सीधा — सरलः
टेढ़ा — वक्रः, कुटिलः
पका — पक्वः
कच्चा — अपक्वः
खट्टा — अम्लः
मीठा — मिष्टम्
कडुआ — कटुः
तीता — तिक्तः
नमकीन — लवणयुक्तम्, लवणम्
मुलायम — कोमलः
रुखड़ा — कर्कशः, रुक्षः
वस्तु
तराजू — तुला
बटखरा — यौतवम्
दीया — दीपः
दियासलाई — दीपशलाका
चाकू — क्षुरिका
कैची — कर्तनी
चक्की — पेषणी
ओखल — उलूखलम्
मूसर — मूसलः
सूप — शूर्पः
चलनी — चालनी
झाडू — सम्मार्जनी
चूल्हा — चुल्लिका
कोठी — कोष्ठिका
सीढ़ी — सोपानम्
छीका — शिक्यम्
चन्दोवा — वितानम्
तम्बू — पटकुटी
किरासन तेल — मृत्तैलम्
टोकरी — करण्ड:
पेटी — मञ्जूषा
बरतन — पात्रम्, भाजनम्
तकली — तर्कः
इत्र — पुष्पसारः
सिंदूर — सिन्दूरम्
काजल — कज्जलम्
आईना — दर्पणः, मुकुरः
अबीर — अबीरम्
चूड़ी — लाक्षाभरणम्, काचवलयः चूलिका
अँगूठी — अँगुलीयकम्
माला — हारः, माल्यम्
गहना — अलंकारः, आभूषणम्
खाट — खट्वा
पलंग — पर्यङ्कः, पल्यङ्कः
बेंच — फलकम्
कुर्सी — उच्चासनम्, आसन्दी, वेत्रासनम्
चौकी — चतुष्पादिका
चटाई — कट:
घड़ा — घटः
थाली — स्थालम्, स्थाली
लोटा — जलपात्रम्
स्लेट — पट्टिका
कपड़ा — वस्त्रम्, वसनम्
धोती — धौतवस्त्रम्, परिधानीयम्
कुरता — कञ्चुकम्
लकड़ी — काष्ठम्, इन्धनम्
कोयला — लाहलः
गोयठा — उपलम्, गोमयोपलम्
हल — हलम्
कुदाल — कुदालः
खन्ती — खनित्रम्
खुरपी — क्षुरपः
हँसिया — दात्रम्
तलवार— खड्गः, असिः
धनुष — चापः, कोदण्डम्
तीर — बाणः, शरः
बर्छा — कुन्तः
फरसा — परशुः
बन्दूक — भुशुण्डी
तोप — शतघ्नी
लाठी — यष्टिः, लगुडम्
रोशनाई — मसिः, काली
दावात — मसिधानी, मसिपात्रम्
कलम — लेखनी, कलमम्
फाउंटेनपेन — निर्झरिणी
ब्लैकबोर्ड — श्यामपट्टम्
नक्शा — मानचित्रम्
फुटबॉल — पादकन्दुकः
कोट — प्रावारः
चिथड़ा — कन्था
टोपी — उष्णीषम्
साड़ी — शाटी
चोली — कञ्चुकी
साया — अन्तर्वस्त्रम्, अन्तरीयकम्
तकिया — उपधानम्
मसहरी — मशकहरी
खड़ाऊँ — पादुका
जूता — पदत्राणम्, उपानत्
छाता — छत्रम्, आतपत्रम्
कागज — कागदम्, पत्रम्
किताब — पुस्तकम्, ग्रन्थः
अखबार — समाचारपत्रम्
कॉपी — उत्तरपुस्तिका, संचिका
खड़िया — खटिका
खूँटी — नागदन्तः
बाजा — वाद्यम्
ढोल — दुन्दुभिः, पटहः
नगाड़ा — पटहः
बाँसुरी — वंशी, मुरली
रुपया — रूप्यकम्
दवा — औषधम्
देश
देश — देशः
भारत — भारतम्, हिन्दुस्थानम्
बंगाल — बंगः
उड़ीसा — उत्कलः
गुजरात — गुर्जरः
महाराष्ट्र — महाराष्ट्रम्
पंजाब — पञ्चनदः
असम — कामरूपः, असमः
पटना — पाटलिपुत्रम्
लखनऊ — लक्ष्मणपुरम्
राजपूताना — राजस्थानम्
मद्रास — मद्रासम्
बम्बई — मुम्बई, मुम्बापुरी
तिब्बत — त्रिविष्टपम्
बिहार — बिहारः
उत्तरप्रदेश — उत्तरप्रदेशः
मध्यप्रदेश — मध्यप्रदेशः
बनारस — वाराणसी, काशी
चीन — चीनः
लंका — लङ्का, श्रीलङ्का
दिल्ली — देहली
भोपाल — भूपालः
कानपुर — कर्णपुरम्
भागलपुर — भगदत्तपुरम्, भागलपुरम्
आन्ध्र — आन्ध्रः
मैसूर — महीसुरपत्तनम्
कश्मीर — कश्मीर:
तिरहुत — मिथिला, तीरभुक्तिः
नागपुर — नागपुरम्
नेपाल — नयपालः, नेपालः
इंगलैंड — आंग्लदेशः
मुंगेर — मुद्गलपुरम्
मुजफ्फरपुरम् — मोदफलपुरम्
दरभंगा — द्वारबंगः
उज्जैन — उज्जयिनी
अयोध्या — अयोध्या
मथुरा — मथुरा
मगध — मगधः
कलकत्ता — कालिकापुरम्
नेफा — उर्वशीयम्, अरुणाञ्चलम्
जाति एवं विभिन्न वृत्तिजीवी
ब्राह्मण — ब्राह्मणः
क्षत्रिय — क्षत्रियः
वैश्य — वैश्यः
शूद्र — शूद्रः
हजाम — नापितः
कुम्हार — कुम्भकारः
गोप — गोपः, गोपालः
सोनार — स्वर्णकारः
लोहार — लौहकार:
बढ़ई — काष्ठकारः, वर्धकः
धोबी — रजकः
तेली — तैलिकः
जुलाहा — तन्तुवायः
माली — मालाकारः
बरई — ताम्बुलिकः
गड़ेरिया — मेषपालः
कांदू — कान्दविकः
चमार — चर्मकारः
डोम — चाण्डालः, डोम्बः
अमीन — भूमापकः
डकैत — पाटच्चरः, दस्युः
कैदी — बन्दी
लुटेरा — लुण्टाकः
नौकरानी — दासी, सेविका
रानी — राज्ञी
जमींदार — भूमिपतिः
राजा — नृपः, भूपः
महाराजा — महाराजः
सम्राट् — सम्राट्
किसान — कृषकः, कृषाणः
मजदूर — श्रमिकः
कारीगर — शिल्पी, शिल्पकारः
बहेलिया — व्याधः , लुब्धकः
कुली — भारवाहः
बनिया — वणिक्
कलवार — कलालः, शौण्डिकः
दर्जी — सौचिकः, सूचिकारः
जादूगर — ऐन्द्रजालिकः
रँगरेज — रंगाजीवः
कसाई — मांसिकः, सौनिकः
नाचनेवाला — नर्तकः
बजानेवाला — वादकः
गानेवाला — गायकः
देखनेवाला — दर्शकः
जासूस — गुप्तचरः
भाट — चारणः
चोर — चौरः, स्तेनः
सूदखोर — कुसीदकः
भिखारी — भिक्षुकः
डॉक्टर — चिकित्सकः
खजांची — कोषाध्यक्षः
महन्थ — मठाधीशः
दलाल — घटकः
शिक्षक — शिक्षकः, गुरु
लीडर — नेता, नायकः
मन्त्री — सचिवः, अमात्यः
पुरोहित — पुरोहितः
नौकर — भृत्यः, सेवकः
दरवान — द्वारपालः
दूत — सन्देशहरः, दूतः
रसोइया — पाचकः, सूदः
पंडा — देवलः
बेचनेवाला — विक्रेता
खरीदनेवाला — क्रेता
महाजन — उत्तमर्णः, महाजनः
कर्जदार — अधमर्णः
नर्स — परिचारिका
अफसर — अधिकारी
हाकिम — विचारपतिः
सरकार — सर्वकारः, शासनम्
सिपाही — राजपुरुषः, सैनिकः
पुलिस — आरक्षी
दारोगा — अवरनिरीक्षक
इन्सपेक्टर — निरीक्षकः
एस० डी०ओ० — अनुमंडलाधिकारी
मजिस्ट्रेट— दण्डाधिकारी
कलक्टर — समाहर्ता
कमिश्नर — आयुक्तः
जज — न्यायाधीशः
वकील — अधिवक्ता
राष्ट्रपति — राष्ट्रपतिः
राज्यपाल — राज्यपालः
प्रकीर्ण
सूर्य — सूर्य:, रविः
चन्द्रमा — चन्द्रः, इन्दुः
धरती — भूमिः, पृथ्वी
आकाश — आकाशः, गगनम्
दिशा — दिक्, काष्ठा
मैदान — क्रीडाक्षेत्रम्
मिट्टी — मृत्तिका
धूल — धूलिः, रेणुः
बालू — सिकता, बालुका
खेत — क्षेत्रम्
रात — रजनी, निशा, रात्रिः
दिन — दिनम्, दिवसः
साँझ — सन्ध्या, सायं
जाड़ा — शैत्यम्, शीतकालः
गर्मी — उष्णता, ग्रीष्मकालः
लड़ाई — युद्धम्
बाजी — पणः
बरात — वरयात्रिका
कचहरी — न्यायालयः
हवा — वायुः, समीरणः
आग — वह्निः, अग्निः
बरसाः — वर्षा, प्रावृट्
सिनेमा — चलचित्रम्
चाँदनी — चन्द्रिका, कौमुदी
सुबह — प्रत्यूषः, प्रातः
दोपहर — मध्याह्नम्
पहाड़ — पर्वतः, नगः
बैलगाड़ी — वृषभशकटः
रेलगाड़ी — वाष्पयानम्
जहाज — पोतः, जलयानम्
नाव — नौका, तरणिः
हवाई जहाज — विमानम्, वायुयानम्
जंगल — वनम्, अरण्यम्
कसरत — व्यायामः
शहीद — हुतात्मा
चोरी — चौर्यम्
डकैती — लुण्ठनम्, दस्युकर्म
शहादत — बलिदानम्
मुकदमा — अभियोगः
अपराधी — अभियुक्तः
सेंध — सन्धिच्छेदः
जुर्माना — अर्थदण्डः
खाद — उर्वरकम्
घूस — उत्कोचः
अँधेरा — अन्धकारः
सिगनल — संकेतः
स्टेशन — विश्रामस्थलम्
गवाह — साक्षी
गवाही — साक्ष्यम्
मुद्दई — वादी
मुद्दालेह — प्रतिवादी
हमला — आक्रमणम्, प्रहारः
रजिस्टर — पंजिका
परमिट — अनुज्ञापत्रम्
प्रोग्राम — कार्यक्रमः
ऑर्डिनेन्स — अध्यादेशः
रेकर्ड — अभिलेखः
रिपोर्ट — विवरणम्, प्रतिवेदनम्
मनीऑर्डर — धनादेशः
खजाना — निधिः, कोषः
खिलौना — क्रीडनकम्
राख — क्षारः, भस्म
देन — अवदानम्
नौकरी — जीविका, वृत्ति
वोट — मतम्
चुनाव — निर्वाचनम्
पार्लियामेंट — संसद्, लोकसभा
एसेम्बली — विधानसभा
हाई कोर्ट — उच्चन्यायालयः
जेल — कारागारः
जेलर — काराधिपतिः, कारापालः, कारागारिकः
गुलामी — दासता, पराधीनता
साल — वर्षम्, संवत्सरः
महीना — मासः
पख — पक्षः
सप्ताह — सप्ताहः
युग — युगम्
घंटा — होरा
समय — समयः , कालः
पाप — पापम्, कलुषम्
पुण्य — पुण्यम्, धर्मः
भाग्य — भाग्यम्, दैवम्
महँगा — महार्घम्
हलचल — आन्दोलनम्
बगावत — विद्रोहः, विप्लवः
***
🛍️ ऑनलाइन शॉपिंग करें
Amazon, Flipkart, Myntra और AJIO पर खरीदारी करें
यहाँ से खरीदारी करने पे एक्स्ट्रा डिस्काउंट मिल सकता है।
